मार्गदर्शक · पोस्टल इंडेक्स नंबर
भारतीय पिन कोड कसे काम करतात
प्रत्येक भारतीय पत्ता सहा अंकांनी संपतो. डावीकडून उजवीकडे वाचल्यास हे अंक पत्राला नऊ विभागांपैकी एकापासून एका टपाल कार्यालयापर्यंत नेतात. प्रत्येक अंकाचा अर्थ नकाशावर पाहा.
- अंक
- 6
- अंक
- टपाल विभाग
- 9
- टपाल विभाग
- पिन कोड
- 19,586
- पिन कोड
पहिला अंक
नऊ टपाल विभाग
इंडिया पोस्टने देशाचे आठ प्रादेशिक विभाग केले आहेत, उत्तरेपासून (1) पूर्वेपर्यंत (8) क्रमांकित, आणि नववा विभाग लष्करी टपाल सेवेचा आहे. पिन कोडचा पहिला अंक म्हणजे त्याचा विभाग.
नकाशावर शोधण्यासाठी एखाद्या विभागावर जा. प्रत्येक ठिपका म्हणजे टपाल कार्यालयांचा एक समूह.
सहा अंक, चार पायऱ्या
कोणताही पिन कोड उलगडा
एक पिन कोड लिहा, मग एखाद्या पायरीवर टॅप करून पाहा प्रत्येक अंक नकाशा किती लहान करतो: विभाग, टपाल सर्कल, वर्गीकरण जिल्हा आणि शेवटी डिलिव्हरी टपाल कार्यालय, ज्याचे अधिकृत क्षेत्र लाल रंगात आहे.
पहिले दोन अंक
टपाल सर्कल
विभाग 23 टपाल सर्कलमध्ये विभागलेले आहेत, जे बहुतेक राज्यांच्या सीमांनुसार आहेत, आणि पहिले दोन अंक सर्कल दर्शवतात. मोठ्या राज्यांना अनेक क्रमांक मिळतात: उत्तर प्रदेश आणि उत्तराखंड 20 ते 28 वाटून घेतात.
- 11Delhi Circleदिल्ली
- 12–13Haryana Circleहरियाणा
- 14–16Punjab Circleपंजाब, चंदीगड
- 17Himachal Pradesh Circleहिमाचल प्रदेश
- 18–19Jammu Kashmir Circleजम्मू आणि काश्मीर, लडाख
- 20–25Uttar Pradesh Circleउत्तर प्रदेश, उत्तराखंड
- 26Uttarakhand Circleउत्तराखंड, उत्तर प्रदेश
- 27–28Uttar Pradesh Circleउत्तर प्रदेश
- 30–34Rajasthan Circleराजस्थान
- 36–39Gujarat Circleगुजरात, दादरा आणि नगर हवेली आणि दमण आणि दीव
- 40–44Maharashtra Circleमहाराष्ट्र, गोवा
- 45–48Madhya Pradesh Circleमध्य प्रदेश
- 49Chattisgarh Circleछत्तीसगड
- 50Telangana Circleतेलंगणा, आंध्र प्रदेश
- 51–53Andhra Pradesh Circleआंध्र प्रदेश
- 56–59Karnataka Circleकर्नाटक
- 60–64Tamilnadu Circleतमिळनाडू, पुदुच्चेरी
- 67–69Kerala Circleकेरळ, लक्षद्वीप
- 70–74West Bengal Circleपश्चिम बंगाल, सिक्कीम, अंदमान आणि निकोबार बेटे
- 75–77Odisha Circleओडिशा
- 78Assam Circleआसाम, मेघालय
- 79North Eastern Circleअरुणाचल प्रदेश, मेघालय, मणिपूर, त्रिपुरा, मिझोरम, नागालँड
- 80Bihar Circleबिहार
- 81–83Jharkhand Circleझारखंड, बिहार
- 84–85Bihar Circleबिहार
- 90APS Circle
शेवटचे तीन अंक
तुमचे पत्र कोण पोहोचवते
शेवटचे तीन अंक वर्गीकरण जिल्ह्यातील एक टपाल कार्यालय निवडतात. टपाल कार्यालये एका साखळीसारखी आहेत: मुख्य टपाल कार्यालये उप टपाल कार्यालये चालवतात, आणि उप कार्यालये गावांतील शाखा कार्यालये.
- HO811
मुख्य टपाल कार्यालये
आपल्या क्षेत्राचा टपाल हिशोब ठेवतात आणि अधीनस्थ उप व शाखा कार्यालयांवर देखरेख करतात.
- SO24,546
उप टपाल कार्यालये
शहरांतील परिसरांमधील विभागीय टपाल कार्यालये, जी एखाद्या मुख्य कार्यालयाच्या अधीन असतात.
- BO1,40,270
शाखा टपाल कार्यालये
ग्रामीण डाक सेवक चालवत असलेली गावांतील टपाल कार्यालये, जी एखाद्या उप कार्यालयाच्या अधीन असतात.
काही कार्यालये नॉन-डिलिव्हरी असतात: ती तिकिटे विकतात आणि पत्रे व पार्सल स्वीकारतात, पण त्यांच्या क्षेत्रातील टपाल शेजारचे दुसरे कार्यालय पोहोचवते. म्हणूनच एखाद्या पिन कोडच्या पानावर अनेक कार्यालये असू शकतात, पण डिलिव्हरी करणारे एकच.
सगळे एकत्र
एका पत्राचा प्रवास
- 1
पाकिटावर लिहिलेले
वर्गीकरणासाठी सहा अंक पुरेसे आहेत. पत्ता पोस्टमनला दरवाजा सांगतो; पिन इंडिया पोस्टला मार्ग सांगतो.
- 2
पहिल्या तीन अंकांनी वर्गीकरण
टपाल कार्यालयात पत्रे आपल्या वर्गीकरण जिल्ह्याच्या पिशवीत जातात: 110 ने सुरू होणारे प्रत्येक पत्र New Delhi ला जाते.
- 3
डिलिव्हरी कार्यालयाकडे
शेवटचे तीन अंक टपाल कार्यालय निवडतात, जे मुख्य कार्यालय, उप कार्यालय किंवा गावातील शाखा कार्यालय असू शकते.
- 4
पोहोचले
शहरांत पोस्टमन, आणि गावांत ग्रामीण डाक सेवक, ते टपाल कार्यालयातून पत्त्यापर्यंत पोहोचवतात.
इंडिया पोस्टने 15 ऑगस्ट 1972 रोजी पोस्टल इंडेक्स नंबर सुरू केला. त्यापूर्वी टपाल ठिकाणांच्या नावांवरून वर्गीकृत केले जात असे, आणि अनेक गावांची नावे सारखी असल्याने पत्रे अनेकदा चुकीच्या ठिकाणी जात.
पिन कोडच्या पलीकडे
पिन कोड आणि डिजिपिन
2025 मध्ये इंडिया पोस्टने डिजिपिन आणला, एक डिजिटल पत्ता जो क्षेत्राऐवजी नेमके ठिकाण दर्शवतो. टपालासाठी अजूनही पिन कोड लागतो; डिजिपिन दारापर्यंतचे ठिकाण सांगतो.
पिन कोड
110001
एखाद्या टपाल कार्यालयाच्या क्षेत्रासाठी 6 अंक: येथे नवी दिल्ली GPO आणि त्याचा परिसर. भारतात 19,586 पिन कोड आहेत.
डिजिपिन
39J 429L 4TK
सुमारे 4 मीटर × 4 मीटरच्या चौरसासाठी 10 अक्षरे: हा इंडिया गेटचा आहे. भारतातील प्रत्येक ठिकाणाचा डिजिपिन असतो, रस्त्याचा पत्ता नसला तरी.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
पिन कोडच्या प्रत्येक अंकाचा अर्थ काय?
पहिला अंक टपाल विभाग आहे (प्रदेशानुसार 1 ते 8, लष्करी टपाल सेवेसाठी 9). पहिले दोन अंक टपाल सर्कल, सहसा एक राज्य. पहिले तीन अंक वर्गीकरण जिल्हा, जिथे टपाल वर्गीकृत होते. शेवटचे तीन अंक डिलिव्हरी टपाल कार्यालय दर्शवतात.
भारतात किती पिन कोड आहेत?
इंडिया पोस्टच्या यादीत 19,586 पिन कोड आहेत, ज्यांना 1,65,627 टपाल कार्यालये सेवा देतात: 811 मुख्य टपाल कार्यालये, 24,546 उप टपाल कार्यालये आणि 1,40,270 शाखा टपाल कार्यालये.
पिन कोड कोणी आणि केव्हा सुरू केले?
पोस्टल इंडेक्स नंबर 15 ऑगस्ट 1972 रोजी श्रीराम भिकाजी वेलणकर यांनी सुरू केला, जे त्या वेळी केंद्रीय दळणवळण मंत्रालयात अतिरिक्त सचिव होते, जेणेकरून वर्गीकरण जलद व्हावे आणि टपाल चुकीच्या ठिकाणी जाऊ नये.
कोणते पिन कोड 9 ने सुरू होतात?
विभाग 9 लष्करी टपाल सेवेचा आहे, जी फील्ड टपाल कार्यालयांमार्फत सशस्त्र दलांचे टपाल पोहोचवते. त्यांचे पिन कोड सार्वजनिक नाहीत; इंडिया पोस्टच्या यादीत फक्त त्याची केंद्रीय बेस टपाल कार्यालये (900056, 900099) आहेत.
पिन कोड आणि ZIP कोड किंवा पोस्टल कोड एकच आहेत का?
हो, भारतीय पत्त्यासाठी. “ZIP कोड” हे अमेरिकन नाव आणि “पोस्टल कोड” हे सामान्य नाव आहे; एखादा फॉर्म यापैकी काहीही मागत असेल तर तुमचा सहा अंकी पिन कोड लिहा.
पिन कोड आणि डिजिपिनमध्ये फरक काय?
पिन कोड एखाद्या टपाल कार्यालयाचे संपूर्ण क्षेत्र व्यापतो, अनेकदा अनेक गावे किंवा शहराचा एखादा परिसर. 2025 मध्ये इंडिया पोस्टने सुरू केलेला डिजिपिन सुमारे 4 मीटर × 4 मीटरच्या चौरसाचा 10 अक्षरी कोड आहे, म्हणून तो एका घरापर्यंत दाखवू शकतो.
आकडेवारी इंडिया पोस्टच्या ऑल इंडिया पिनकोड डिरेक्टरीतून, ऑक्टोबर 2025 रोजी अद्ययावत. वर्गीकरण जिल्ह्यांची नावे त्या जिल्ह्यावरून दिली आहेत ज्यात त्या अंकांचे सर्वाधिक पिन कोड येतात.